DoodGewoon

Alles leek onecht, de computer waarvoor ik zat, de woorden die ik las, de deur die ik uitging. Hoewel ik me op de vierde verdieping bevond, had ik geen overzicht meer. Ik sliep nog half of driekwart. Het was middag.

IDFA is het jaarlijkse Internationale Documentaire Festival van Amsterdam. Met twee tassen, een plastic zak, een jas en een sjaal strompelde ik te laat binnen in het panelgesprek over financiering van crossplatform documentaires. Crossplatform, transmediaal, multiplatform, crossmediaal zijn woorden die bij iedereen op de lippen branden op samenkomsten als deze. Je vindt ze in de programmaboekjes van festivals en workshop na seminarie na conferentie staan in het teken van cross en trans. Het zijn dure woorden die goedkoop kunnen lijken, maar misschien weten we enkel nog niet hoe we het moeten benoemen, het nieuwe dat zich opdringt. Laten we het nieuwe media noemen, nog voor eventjes.

Er hangen prikkels in de lucht, verdampte verlangens, gesublimeerde nieuwsgierigheid. Je merkt het tijdens de voorstelling van een 3D-camera, die toelaat in een enkel shot de hele ruimte 360 graden te filmen, je vindt het in de bespreking van webdocumentaires en in het gesprek over nieuwe subsidiesystemen voor online projecten. Wat duidelijk lijkt te worden, is dat ‘film’ een rekbaar begrip wordt door projecten als 24 Hours Berlin, Gaza/Sderot, Waterlife of A Swarm of Angels. Wat daarbij opvalt, is dat de consument misschien niet langer thuishoort in een zetel, met de afstandsbediening als enige controlebakje. Tegenwoordig kunnen we onze vingers gebruiken, ons verstand, ons engagement, onze VISA kaart, onze netwerken. Het worden consumentrische tijden, waarin we de dvd kunnen bestellen nog voor de film bestaat en net daarmee de film helpen financieren (cfr. The Age of Stupid). We kunnen de mogelijkheden van Facebook en Twitter gebruiken om bij netwerken aan te sluiten, informatie efficiënt te verspreiden en lobbyen om filmscreenings aan te vragen. Tel alles samen en je komt aan een nieuwe manier van films maken, verspreiden, promoten en bekijken.

Een weerspiegeling zien we in Burma VJ – Reporting from a Closed Country, een Scandinavische film die vorig jaar de hoofdprijs won op IDFA. Na de Tweede Wereldoorlog werd het toenmalige Birma (nu heet het Myanmar) in 1948 onafhankelijk verklaard. Losgeslagen van het Britse gezag, resulteerde die autonomie in zich steeds meer organiserende rebellengroepen. In 1962 richtte generaal Ne Win de Revolutionaire Raad op en startte daarmee een socialistisch klimaat onder een militair bewind. De economie verslechtte en dat leidde in 1987 tot immense betogingen, waarbij de militairen 3000 burgers doodden. Dat is het vertrekpunt van Burma VJ. We zien beelden die een videojournalist in het geheim maakt van mensen in een bus, terwijl hij in een voice over de huidige sfeer in het land beschrijft. Niemand durft zijn mond te openen, van betogingen zijn geen sprake en agenten in burgerkledij verbergen zich overal; angst regeert. Camera’s moeten clandestien gebruikt worden, want informatie mag niet zomaar over de grens gaan en dissidenten worden zonder enige vorm van eerlijk proces in de gevangenis geplaatst.

Toen in 2007 de brandstof in prijs verdubbelde, besloten de boeddhistische monniken stappen te ondernemen. Hoewel de monniken zich niet inmengen met politieke zaken, dreef de onmenselijkheid van de situatie hen uit de tempels en op de straten. De VJ’s filmen de stille, vreedzame, maar massale en gedreven optocht van de kale mannen in rode gewaden. Er gaat een onmiskenbare kracht van hen uit, door de beheersing en de stilte; geen woede, geen geschreeuw, geen spandoeken, enkel een colonne van mensen die geen blijk geven van stoppen. De monniken zijn de enige partij waartegen de overheid niet zomaar durft te reageren, maar toch is de situatie uiterst onvoorspelbaar. Een enkel geweerschot kan het begin van een nieuwe slachtpartij ontketenen. Ondertussen komen mensen meer en meer op straat, eerst om te observeren, daarna bevreesd te applaudisseren en iets later de colonne te volgen. De VJ’s durven de camera’s bovenhalen en mensen schreeuwen in de lens om alles te filmen. De overheid reageert met schietpartijen en arrestaties. Op die kritische momenten is registratiemateriaal het enige wapen dat burgers kunnen hebben. Vechten met de naakte vuisten maakt niks uit tegen het ijzer van de militairen; de wereld ogen bieden op de toestand is de enige uitweg. Dat gebeurt via satellieten die de beelden via een ontvangstcentrum in Oslo naar alle nieuwszenders sturen. Via technologieën als kleine handycams, satellieten en internet is het tegenwoordig mogelijk de wereld getuige te maken van het gesloten land. Nieuwe media maken van iedereen met een gsm of camera een potentiële documentairemaker en journalist. Kijk maar naar de talloze montages van GSM-opnames van 9/11 of de schietpartij op het Rotterdamse festival Sunset Grooves in augustus 2009, waarbij uit alle amateuropnames een reconstructie van de inval van hooligans gebeurde. Het zijn toevallige documentaires, zonder enige vorm van tussenkomst.

Naast een politiek-sociaal beeld van Myanmar, is Burma VJ vooral een portret van en eerbetoon aan de videojournalisten. Hoewel we ze nooit zien, krijgen we door de beelden die ze schieten een idee van wie ze zijn – eenvoudige mensen die onwaarschijnlijke durf hebben, maar tegelijk doodsbang zijn. Ze zijn echter bereid hun vrijheid en hun leven op te geven om iets te veranderen aan de stiltes op de bus. De amateuristisch geschoten beelden worden afgewisseld met geënsceneerde stukken waarin de VJ’s via chat of telefoon communiceren. Ze bieden noodzakelijke achtergrond en emotionele context voor de beelden uit de hoofdstad Rangoon. Net die omkadering maakt dat Burma VJ een meerwaarde is op nieuwsprogramma’s.

De prikkels beginnen zich te verspreiden. Over de grachten, door de lege straten. Dodelijk snel rijdende fietsers lijken van iets te vluchten. Op mijn hotelkamer denk ik veilig te zijn voor de achtervolgende echtheid, maar ik vergeet dat het oog op de wereld niet ophoudt wanneer je de deur sluit. Ik zet de tv aan en hoor dat Rom Houben 26 jaar is opgesloten in zijn eigen lichaam. ‘Ik ben opgesloten in een lichaam dat niet werkt en iemand heeft de sleutel weggegooid’, kan hij na een kwarteeuw zeggen – Reporting from a Closed Body. Daar, op mijn kleine hotelkamer, overvalt de echtheid me opnieuw en ik kan niet verder ontsnappen. Zelfs het afzetten van de televisie zou niks meer uitmaken; het is gezegd en hangt nu overal, zelfs in mijn kleine badkamer. Duizend vragen en een nachtmerrieachtige angst draaft door mijn lijf en ik voel dat slapen er de eerste uren niet in zit. Ik kan enkel denken aan Rom.