DoodGewoon

Na het bekijken van Thank you for smoking, een film van Jason Reitman, kan ook bij u de vraag rijzen: ‘was dit een satirische film?’ (en uiteraard: ‘heeft iemand een sigaret?’)

De satire is een vrij specifiek filmgenre, dat gebruik maakt van absurde overdrijvingen om de kijker te confronteren met enkele voor waar aangenomen ideeën in de maatschappij. Het zijn grappige films, met dat verschil dat de humor zijn entertainende waarde niet enkel kan bevestigen, maar ook hoort te overstijgen: het is een soort lachen dat gepaard gaat met het gevoel dat iets onthuld wordt – als een naakte waarheid onder een dekentje van overdrijving. Meer nog: het is net het gelach dat de anarchie in satires toegankelijk maakt.

Zo kwam Stanley Kubrick in 1964 op de proppen met Dr Strangelove, een hilarische film waarin de personages via absurde denkstappen een nucleaire oorlog ontketenen. Dat deze film gemaakt werd in tijden van koude oorlog, het fiasco in de Varkensbaai en de moord op Kennedy, maakt dat Dr Strangelove op dat moment hevig tegen de schenen stampte.

Maar tegenwoordig gaan niet alle oorlogen over wapens in hun letterlijke betekenis. Zo is er inmiddels een war on drugs en een oorlog om de sigaret. En dan gaan de veldslagen over heikele punten als: hoe ongezond is roken nu eigenlijk? Ligt de verantwoordelijkheid van rookgedrag bij de consument of bij de multinationals? In welke mate spelen morele motieven mee wanneer het gaat over de werkmotivering van mensen in de tabaksindustrie?

En in die zin is Thank you for smoking een satire: door enkele overdreven situaties (zo komt het idee ter sprake om alle sigaretten in oude films te vervangen door lolly’s) ontmasker je eerder ontbrekende vragen als onbeantwoorde vragen (‘eigenlijk, in welke mate wòrden we beïnvloed door rokende sterren?’).

Het verhaal van Thank you for smoking draait rond Nick Naylor, woordvoerder voor the Academy of Tobacco Studies. Nick wordt, vertolkt door Aaron Eckhart, afgeschilderd als een man wiens kunde het spreken en argumenteren is, een magiër die het konijn heeft omgeruild voor het woord.
En dat talent blijkt hij nodig te hebben. Zoals Nick in het begin van de film opmerkt: ‘few people know what it’s like to be actually despised’; want veracht wordt Nick zeker. Het is immers zijn job om de sigaret te verkopen en zich daarmee te begeven in verbale knokpartijen met gezondheidsinstanties, senatoren en, ergst van al, het volk.
En op die manier is Thank you for smoking net géén satire, maar het portret van een man die op een heel eigen manier met zijn gegeven gebreken/talenten omgaat: ‘Michael Jordan plays ball. Charles Manson kills people. I talk’ horen we Nick nog zeggen.

Tijdens de film zien we Nick Naylor immers niet enkel als werknemer, maar ook als vriend of als vader; via elk van deze verschillende gebieden krijgen we een consistent beeld van hem. Tegelijk ontlopen de filmmakers het risico om karakterafbakening te verwarren met ongenuanceerdheid en clichés. De consequente manier waarop Nick geportretteerd wordt, maakt dan ook van Nick een mooi personage en van Thank you for smoking misschien wel een goede film. Zo komt Nick niet plots tot het inzicht dat roken eigenlijk slecht voor je is, zoals de Vijf-TV-variant op deze film misschien zou uitdraaien. De filmmakers laten het personage trouw blijven aan zichzelf, waardoor je het gevoel krijgt dat wat op het scherm gebeurt, iets echt is; en is dat niet een van de schone dingen die cinema kan doen?